Birleşik Metal İş Sendikası Araştırma Merkezi (BİSAM) işsizleri korumak amacıyla kurulan İşsizlik Sigortası Fonu'nun siyasal iktidar ve sermaye tarafından nasıl talan edildiğini, dokuz maddeyle açıkladı.
Niçin kuruldu, kim yararlandı?
8 Eylül1999 tarihinde Resmi Gazetede yayınlanan İşsizlik Sigortası Kanunu, sigortalılara işsiz kalmaları halinde, Kanunda öngörülen ödeme ve hizmetlerin yerine getirilmesini sağlamak amacıyla yola çıkmış, fondan yararlanma şartlarının zorluğu (Fondan yararlanmak için işçinin kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalması, sigortalı olması, işten ayrılmadan önceki son 120 gün içinde prim ödeyerek sürekli çalışmış ve son üç yıl içerisinde en az 600 gün süreyle işsizlik sigortası primi ödemiş olmasıdır), işsizlerin fona erişimini sınırlandırmış, fonda biriken tutar zamanla siyasal iktidarın ve işverenlerin iştahını kabartmıştır. 2008 yılında başlayan ve 2009 yılına yayılan ekonomik kriz dönemi ve sonrasında fonun giderleri çeşitlendirilmiş, fon işsizlik ödeneğinden daha çok, hazineye, Aktif İşgücü Programlarına, işverenlere yönelik teşvik ve destek uygulamalarına yönlendirilmiştir. Bugüne kadar fondan yapılan giderlerin sadece üçte biri işsizlik ödeneği olarak işsizlere ödenmiştir. Kalan üçte ikilik kısım, vergi, teşvik, destek, hazineye gelir olarak kullanılmıştır. Mart 2002 tarihinden 31.08.2018 tarihine kadar 10.104.299 kişi işsizlik ödeneğine başvurmuş olup, 6.306.296 kişi ödenek almaya hak kazanmıştır. Bu kapsamda hak eden kişilere toplam 21.034.043.594.-TL ödeme yapılmıştır.
Bu yılın ilk sekiz ayında toplam 13 milyar 680 milyon liralık İşsizlik Sigortası Fonu giderlerinin yüzde 43'ünü işverenlere yapılan teşvik ve destekler, yüzde 28'ini aktif işgücü ve iş başı eğitim programları oluşturdu. İşsizlerin ödenek olarak aldıkları miktar ise yüzde 27 seviyesinde kaldı.
Devletin fondan aldığı vergi 3 yılda 2 milyon işsize ödenen ödenek kadar oldu. Fonun kuruluşundan bu yana ise fondan Hazine'ye ödenen tutar ise işsize ödenenin yaklaşık yarısı oldu. 2008-2013 yıllarında işsizlik fonundan Hazine'ye gelir olarak kaydedilen tutar 11 milyar 444 milyon TL'yi bulurken, Ağustos 2018 itibarıyla fonda biriken tutar ise 124.3 milyar lira oldu.
İş kurumuna aktarıldı
2018 yılının ilk 8 ayında (Ocak-Ağustos 2018) teşvik ve destek miktarı 5 milyar 942 milyona ulaştı. Bu oran işsizlere yapılan ödemenin yaklaşık üçte birini oluşturdu. Toplam teşvik ve destek miktarı ise işsizlik fonunun başlangıcından bugüne 11 milyar 156 milyon TL'ye ulaştı. Aynı dönemde işsizlik ödeneği olarak işsizlere ödenen tutar 19 milyar 178 milyon lira seviyesinde oldu. Rapor işsizlik fonunun nasıl talan edildiğini şu dokuz başlıkta ortaya koydu: “Fonun prim gelirleri Türkiye İş Kurumu'na aktarılmaya başlandı, kurum personel maaşlarını bile işsizlik fonundan ödedi. Fonun gelirleri azaltıldı. Fon işsize değil, siyasal iktidara ve sermayeye can simidi oldu. İşverenlere teşvik amaçlı kullanılması sağlandı. Fon gelirleri vergi kapsamına alındı. Fonun kaynakları Hazine'ye aktarıldı. İşçi sendikalarının ağırlığı azaltıldı.”
İşveren payları azaltıldı
Uygulama, “2002 ve 2003 yıllarında işveren payı yüzde 2, sigortalı payı yüzde 1 ve devlet payı yüzde 1 olarak uygulanmış olup, 2004 Mali Yılı Bütçe Kanunu'nun 49/e maddesine göre 2004 yılında da aynı oranların uygulanmasına devam edildi. Buna karşın 2005'te bu oran 77. ve 78. maddesinde belirtilen prime esas aylık brüt kazançlardan, yüzde 1 sigortalı, yüzde 2 işveren, ve yüzde 1 devlet payı olarak alınır” şeklinde değiştirildi. Bazı sektörlerde ise işveren payı yüzde 1'e indirildi. Soma'da kaybedilen 301 can için ödemeler, ekonomik kalkınma ve sosyal gelişmeye yönelik yatırımlar, doğum ve evlat edinme sonrası yarım çalışma ödeneği, stajyerlerin masrafları, işverenin sigorta primi, sınav parası, kamu kurumlarında çalıştırılan “işsizin” parası, krizde üretimi duran işyerinde işçinin maaşı, işsizin fonundan ödendi.
Fon nerelere kullanılıyor?
-
İşsizlik ödeneği,
-
Genel sağlık sigortası prim ödemeleri,
-
Sigortalı işsizler ile Kuruma kayıtlı diğer işsizlere;
-
iş bulma,
-
danışmanlık hizmetleri,
-
mesleki eğitim,
-
işgücü uyum ve toplum yararına çalışma hizmetleri
-
işgücü piyasası araştırma ve planlama çalışmalarına ait giderlerinden
-
4447 sayılı Kanunun 50. maddesinin 5. fıkrası kapsamında işsizlik ödeneği alanların; işe alındığı tarihten önceki aydan başlayarak işe alan işyerine ait işçi ve işveren payı sigorta primleri ile genel sağlık sigortası primi giderleri,
-
-
4447 sayılı Kanunun;
-
Ek 1. maddesi gereğince Ücret Garanti Fonundan yapılan ödemeler
-
Ek 2. Maddesi gereğince kısa çalışma ödemelerinden,
-
Ek 3. 21/9/2006 tarihli ve 5544 sayılı Meslekî Yeterlilik Kurumu Kanunu kapsamında yetkilendirilmiş sınav ve belgelendirme kuruluşlarının gerçekleştireceği sınavlarda başarılı olan kişilerin 31/12/2019 tarihine kadar belge masrafı ile sınav ücreti (…) (1) Fondan karşılanır.
-
Geçici 6. maddesi gereğince, Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamındaki yatırımlara öncelik vermek kaydıyla ekonomik kalkınma ve sosyal gelişmeye yönelik yatırımlarda kullanılmak üzere aktarılan tutarlardan,
-
Geçici 7., 9., 10., 15. ve 17. maddeleri gereği ilave istihdam olarak işe alınanların işveren sigorta prim giderlerinden,
-
Geçici 12. Madde gereği, Manisa’nın Soma ilçesinde 301 maden işçisinin hayatını kaybettiği Eynez Maden Ocağı işletmesinde çalışanlara ve hayatını kaybedenlerin hak sahiplerine yapılan ödemelerinden,
-
Manisa'nın Soma ilçesinde, 301 madencinin hayatını kaybettiği madeni de işleten Soma Kömür İşletmeleri A.Ş.'ye ait Atabacası ve Işıklar maden ocağı işletmelerinde kapsamdaki sigortalılara işveren tarafından ödenmeyen ücretlerinden,
-
-
Geçici 13. Maddesi gereğince, Karaman ili Ermenek ilçesinde yaşanan maden kazasında hayatını kaybeden 18 işçi ile ilgili olarak sigortalılara ve hak sahiplerine yapılan ödemelerden,
-
İşbaşı Eğitim ve zorunlu staj giderlerinden,
-
Ek 5. Maddesi gereğince yarım çalışma ödemelerinden
-
İşsizlik sigortası hizmetlerinin yerine getirilebilmesi için Yönetim Kurulunun onayı üzerine İŞKUR tarafından yapılan giderlerden oluşmaktadır
