2021 yılının son çeyreğinden bu yana enflasyonun hızla yükseldiği Türkiye'de, şimdi de şeker fiyatlarındaki fahiş artışlar gündemde. Kamuya ait Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ'nin (Türkşeker) yıl başında 5 lira 30 kuruştan sattığı 1 kilogram toz şekerin fiyatı marketlerde 8 lira 70 kuruşa kadar çıktı.
Temel gıda maddelerindeki fiyat artışı uzun süredir vatandaşın gündemindeki yerini koruyordu. Özellikle ayçiçek yağına yapılan zamlar ve Rusya-Ukrayna savaşı ile birlikte tedarikte yaşanabilecek aksaklıklar nedeniyle fiyatlar arttırıldı. Ancak sonrasında stok sıkıntısı bulunmamasına rağmen fiyat artışları devam etti. Ayçiçek yağından sonra şimdi de şeker fiyatları vatandaşların alım gücünü zorlayan bir noktaya ulaştı.
Çuvalı 800 lirayı buldu
Şeker fiyatlarındaki yükselişin, şekerin hammadde olarak kullanıldığı gıda ürünlerinin fiyatlarını da artırması bekleniyor. Özel fabrikaların sattığı şekerin kilogramı markette 10 lirayı geçerken, gıda toptancılarının şeker alım fiyatlarında da ciddi bir sıçrama oldu. Sanayicinin kullandığı şekerle, tüketiciye sunulan şeker fiyatları arasında bulunan fark 2,4 katına çıktı.
Türkşeker, 50 kilogramlık bir çuval şekeri 298 liradan satarken, kooperatif ve özel şeker fabrikalarında şekerin çuvalı 700 ile 800 liraya kadar çıktı. Geçen sene içerisinde 50 kiloluk şeker paketleri ortalama 200 TL civarında satışa sunulurken, 2022 yılının başlarında ise bu rakam 450 TL'ye ulaşmıştı.
Şeker piyasası altüst olmuş durumda
Piyasadaki fiyat artışlarının "spekülatif" olduğu, Türkşeker'in iki farklı zincir markete toptan 50 kilogramlık şeker sattığı ve toptancılara yeterli şeker vermediği belirtiliyor.
Hafta sonu itibariyle özel sektör fabrikalarından toptancılara giden 50 kiloluk şeker fiyatlarında 640 lirayla 800 lira arasında belirgin bir değişim oluştuğu, önümüzdeki günlerde şekerin raftaki fiyatına yansıyacağı belirtiliyor.
Şeker fiyatlarında yaşanan artış üzerine markalar perakende müşterilerine ağırlık vermeye başladı. Stokçuluğu önleme ve tüketiciyi korumaya odaklanmış olan fabrikalar günlük en fazla 500 ton satış yapabilmekte. Fakat yaşanan duruma stokçular ve özel şeker fabrikalarının fahiş zamları da eklenince fiyat politikaları alt üst olmuş duruma geldi. Ayrıca şeker satışı yapmakta olan özel fabrikaların "1 ay sonra sanayiye şeker satışını durduracağız" ifadelerini kullanması da paniği artırdı.
Özelleştirme şekeri kurtarmadı
Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) verilerine göre Türkiye'de şekerin ortalama kilogram fiyatı 2021 yılı başında 5 lira 41 kuruştu. Fiyatlara şubat ayına kadar yaklaşık yüzde 52 zam geldi. Türkiye genelinde 2017-2018'de yaklaşık 4,3 liradan satılan şekerin fiyatı son beş yılda ise yüzde 100'e yakın artış gösterdi.
Türkşeker'e ait 25 fabrikadan 10'u 2018 yılında yapılan özelleştirme ihaleleri ile özel sektöre devredilmişti. Türkiye'de toplam 33 şeker fabrikası pancar işleyerek şeker üretirken, bu fabrikaların 15'i kamuya, 12'si özel sektöre, 6'sı ise kooperatiflere ait.
Sözleşmeli tarım yapılan şeker pancarı için taban fiyat 2021 yılında 420 TL/ton olarak uygulandı. Türkşeker, 16 Mart'ta 2022-2023 üretim sezonu için şeker pancarı avans fiyatını ton başına 1100 TL'ye çıkadı.
Şeker pancarı üretiminde kotalar kaldırılması
Ziraat Mühendisleri Odası'na göre yanlış tarım politikaları nedeniyle Türkiye'de şeker fiyatları artarken üretim de azalıyor. Artan fiyatların diğer nedenleri olarak yüksek girdi maliyetleri ve kotalı üretim gösteriliyor.
Pancar ekim alanları 2002 yılında 3,7 milyon dekar iken 2021'de 3,3 milyon dekara geriledi. 2002-2003 yılında 3 bin 982 ton olan şeker ithalatı, 2019-2020 döneminde 70 kattan fazla artarak 283 bin 662 tona çıktı. Artan girdi fiyatları nedeniyle sözleşmeli şeker pancarı üreticisi sayısı 93 bine kadar düştü. TÜİK verilerine göre 2020 yılında 21 milyon ton üretim ise kuraklığın da etkisiyle 2021 yılında yüzde 15,3 azalarak 19,5 milyon tona geriledi.
2001 yılında çıkarılan Şeker Yasası ile şeker üreticilerine getirilen kota uygulaması nedeniyle ise üretici istediği zaman istediği miktarda üretim yapamıyor.
Çiftçinin gübre, mazot gibi girdi maliyetlerinin mutlaka düşürülmesi ve hatta bu günlerde çok stratejik öneme sahip olan şekerin girdilerinin kamu tarafından sübvansiyon kapsamında şeker pancarı üreticilerine verilmesi gerektiği vurgulanıyor.
Dünya çapında sorunlu
Salgın sonrası bozulan üretim dengelerinden en fazla etkilenen sektörlerin başında şeker geliyor. Dünyanın en büyük şeker üreticisi konumundaki Brezilya'da meydana iklim olayları üretimi olumsuz etkiledi. Dünyanın en büyük ikinci şeker ihracatçısı konumundaki Tayland'da yaşanan üretim düşüşü de fiyatları yukarı yönlü destekledi.
Ukrayna savaşı ise hem ticaretin hem de birçok yerde üretimin durmasına neden oldu. Türkiye, Rusya, Fransa, Almanya, ABD'nin ardından pancar şekeri üretiminde dünyada 5'inci sırada. Dünya genelinde kamış ve pancardan şeker üreten ülkeler arasında ise Türkiye 13'üncü sırada.
